c’è un legame segreto fra lentezza e memoria, fra velocità e oblio. prendiamo una situazione delle più banali: un uomo cammina per la strada. a un tratto cerca di ricordare qualcosa, che però gli sfugge. allora, istintivamente, rallenta il passo. chi invece vuole dimenticare un evento penoso appena vissuto accelera inconsapevolmente la sua andatura, come per allontanarsi da qualcosa che sente ancora troppo vicino a sé nel tempo. nella matematica esistenziale questa esperienza assume la forma di due equazioni elementari: il grado di lentezza è direttamente proporzionale all’intensità della memoria; il grado di velocità è direttamente proporzionale all’intensità dell’oblio.
***
yavaşlık ile anımsama, hız ile unutma arasında gizli bir ilişki vardır. gözümüzün önüne en sıradan bir durum getirelim: bir adam sokakta yürüyor. birden bir şey anımsamak istiyor, ama anı uzaklaşıyor. o anda, kendiliğinden yürüyüşünü yavaşlatıyor. buna karşılık, az önce yaşadığı kötü bir olayı unutmaya çalışan insan, halâ çok yakınında olan zamanda, sanki bulunduğu yerden hemen uzaklaşmak istiyormuş gibi elinde olmadan yürüyüşünü hızlandırır.
varoluşun matematiğinde bu deneyim iki temel denklem biçimine girer: yavaşlığın derecesi anının yoğunluğuyla doğru orantılıdır; hızın derecesi unutmanın yoğunluğuyla doğru orantılıdır.
(*) la citazione: milan kundera, “la lentezza”, capitolo undicesimo, 45, traduzione di: ena marchi, adelphi, 1995. (**) la citazione/alıntı: milan kundera, “yavaşlık”, onbirinci bölüm, s. 38-39, traduzione di/çev: özdemir ince, can yayınları, 2002.
venne una guerra e un certo luigi chiese se poteva andarci, da volontario.
tutti gli fecero un sacco di complimenti. luigi andò nel posto dove davano i fucili, ne prese uno e disse: – adesso vado a ammazzare un certo alberto.
gli chiesero chi era questo alberto.
– un nemico -rispose, – un nemico che ci ho io.
quelli gli fecero capire che doveva ammazzare dei nemici di una data qualità, non quelli che piacevano a lui.
– e che? -disse luigi- mi pigliate per ignorante? quel tale alberto è proprio di quella qualità, di quel paese. quando ho saputo che ci facevate la guerra contro, ho pensato: vengo anch’io, così posso ammazzare alberto. per questo son venuto. alberto io lo conosco: è un farabutto e per pochi soldi mi ha fatto fare una brutta parte davanti a una. sono faccende vecchie. se non ci credete, vi racconto tutto per disteso.
loro dissero che sì, che andava bene.
– allora -fece luigi- mi spiegate dov’è alberto, così ci vado e ci combatto.
loro dissero che non ne sapevano.
– non importa -disse luigi, – mi farò spiegare. prima o poi lo troverò bene.
quelli gli dissero che non si poteva, che lui doveva fare la guerra dove lo mettevan loro, e ammazzare chi capitava, di alberto o non alberto loro non sapevano niente.
– vedete -insisteva luigi- bisogna proprio che vi racconti. perché quello è proprio un farabutto e fate bene a farci la guerra contro.
ma gli altri non ne volevano sapere.
luigi non riusciva a farsi ragione: – scusate, per voi se ammazzo un nemico o se ne ammazzo un altro è lo stesso. a me invece di ammazzare qualcuno che magari con alberto non ha niente a che vedere, dispiace.
gli altri persero la pazienza. qualcuno gli spiegò di tante ragioni e di come era fatta la guerra e che uno non poteva andarsi a cercare il nemico che voleva.
luigi alzò le spalle. – se è così -disse- io non ci sto.
– ci sei e ci stai! -gridarono quelli.
– avanti-march, un-duè, un-duè! -e lo mandarono a far la guerra.
luigi non era contento. ammazzava dei nemici, così, per vedere se gli capitava di ammazzare anche alberto o qualche suo parente. gli davano una medaglia ogni nemico che ammazzava, ma lui non era contento. – se non ammazzo alberto -pensava- ho ammazzato tanta gente per niente. -e ne aveva rimorso.
intanto gli davano medaglie su medaglie, di tutti i metalli.
luigi pensava: – ammazza oggi ammazza domani, i nemici diminuiranno e verrà pure la volta di quel farabutto.
ma i nemici si arresero prima che luigi avesse trovato alberto. gli venne il rimorso di aver ammazzato tanta gente per niente, e siccome c’era la pace, mise tutte le medaglie in un sacco e girò per il paese dei nemici a regalarle ai figli e alle mogli dei morti.
girando così, successe che trovò alberto.
– bene -disse- meglio tardi che mai -e lo ammazzò.
fu la volta che lo arrestarono, lo processarono per omicidio e lo impiccarono. al processo badava a ripetere che l’aveva fatto per mettersi a posto con la coscienza, ma nessuno lo stava a sentire.
***
savaş çıktığında luigi adında bir genç, gönüllü yazılmak istedi.
herkes kutladı onu. luigi tüfek dağıtılan yere gitti, bir tane aldı ve dedi ki: “gidip alberto denen adamı öldüreceğim şimdi.”
“alberto da kimmiş,” diye sordular ona.
“bir düşman,” diye cevap verdi, “benim bir düşmanım.”
ona öyle aklına eseni değil de belli bir tür düşmanı öldürmesi gerektiğini anlatmaya çalıştılar.
“ne yani,” dedi luigi. “salak mı sandınız beni siz? benim alberto tam da sizin tarifinize uygun biri, onlardan işte. heriflere savaş açtığınızı duyunca gideyim ben de diye düşündüm, alberto’yu da haklarım böylelikle. bu yüzden geldim buraya. tanımam mı ben onu, sahtekarın tekidir. hayınlık etti bana, küçük düşürdü beni bir kızın yanında. eski hikâye. anlatıvereyim size ne var ne yok, inanmıyorsanız bana.”
“tamam,” dediler, “gerekmez.”
“eh madem, alberto nerede söyleyin de gidip dövüşeyim o halde,” dedi luigi.
“bilmiyoruz,” dediler.
“farketmez,” dedi luigi, “araya sora bulurum onu eninde sonunda.”
“olmaz öyle,” dediler. nereye yollarlarsa oraya gidip savaşmalı, kim çıkarsa önüne, alberto’ymuş malberto’ymuş bakmadan öldürmeliydi. hem kimse o alberto artık!
“bakın gördünüz mü,” diye diretti luigi, “anlatmam lâzım size hikâyeyi. sahtekarın teki bu herif ve ona savaş açmakla isabet ediyorsunuz.”
ama öbürleri dinlemeye yanaşmıyorlardı bile.
laftan anlamıyordu luigi. “pardon ama, ha birini haklamışım ha diğerini, ne farkeder sizin için. hem alberto’yla alâkasız birini öldürmeyi de istemem hani.”
sabrı taşmıştı adamların. içlerinden biri onu karşısına çekip savaşın ne olduğunu, hangi nedenlerle savaşıldığını ve gidip öyle kendi istediğin düşmanı arayamayacağını anlattı epey bir.
luigi omuz silkti. “o halde yok sayıverin beni,” dedi.
“yağma yok,” dediler, “varsın bal gibi de, olacaksın!”
“ileri marş! bir ki, bir ki!” yolladılar savaşa luigi’yi.
hoşnutsuzdu luigi. rastgele haklıyordu düşmanları, olur a alberto’ya ya da bir akrabasına denk gelirdi belki. öldürdüğü düşman başına bir madalya takıyorlardı ona, yine de mutsuzdu luigi. “alberto’yu öldüremezsem eğer, onca insanı boş yere haklamış olacağım,” diye düşünüp vicdan azabı çekiyordu.
bu arada allah ne verdiyse altınından bronzuna çeşit çeşit madalyayla taltif ediyorlardı onu.
“bugün birazı yarın birazı derken seyreltirim düşmanları, eh, elbet çıkar karşıma o sahtekar da böylelikle,” diye geçiriyordu aklından luigi.
gelgelelim daha luigi alberto’yu bulmayı başaramadan düşman teslim oluverdi. boş yere onca adamı öldürdüğü için pişmanlık duyar olmuştu luigi. barış ilan edildiği için de madalyalarının topunu bir torbaya tıkıp düşmanların ülkesine giderek torbada ne var ne yok ölenlerin çoluk çocuğuna, karılarına üleştirdi.
“alâ,” dedi, “geç olsun da güç olmasın.” oracıkta halletti alberto’yu.
işte o zaman tutukladılar luigi’yi, mahkemeye çıkarıp astılar. vicdanını rahatlatmak için bunu yaptığını mahkemede defalarca söylediyse de kimse dinlemedi onu.
(*) “coscienza”, un racconto di calvino: italo calvino, “prima che tu dica ‘pronto’”, 18-20, mondadori, 2011. (**) calvino’nun bir hikâyesi: “vicdan”, traduzione di/çev: metin. ayrıca, basılı bir çeviri için bkz: italo calvino, “sen ‘alo’ demeden önce”, s. 23-24, traduzione di/çev: şemsa gezgin, yky yayınları, 2009.
difficile insomma definire in termini precisi l’indeterminatezza degli stati d’animo amorosi, che consistono in una gioiosa impazienza di possedere un vuoto, in una golosa aspettativa di ciò che potrà venirmi incontro dal vuoto, e pure nel dolore d’essere ancora privato di ciò per cui sto in impaziente golosa aspettativa, nello straziante dolore di sentirmi già potenzialmente raddoppiato per potenzialmente possedere qualcosa di potenzialmente mio, e ancora costretto a non possedere, a considerare non mio quindi potenzialmente altrui ciò che potenzialmente sto possedendo. il dolore di dover sopportare che il potenzialmente mio sia potenzialmente altrui, o, per quel che ne sapevo, altrui magari anche di fatto, questo goloso geloso dolore è uno stato di tale pienezza da far credere che l’innamoramento consista tutto solamente nel dolore, cioè che la golosa impazienza non sia altro che gelosa disperazione, e il moto dell’impazienza non sia altro che il moto della disperazione che s’avvita dentro se stessa facendosi sempre più disperata, con la facoltà che ha ogni particella di disperazione di sdoppiarsi e disporsi simmetricamente alla particella analoga e di tendere a uscire dal proprio stato per entrare in un altro stato magari peggiore ma che dilanii e dilaceri questo.
***
sizin anlayacağınız, aşık olmanın yarattığı ruh hallerinin belirsizliğini iyi tanımlamak zordur. bir boşluğa sahip olmak için neşeli bir sabırsızlık duyuyor, boşluktan karşıma çıkabilecek şey için yanıp tutuşuyor, ama aynı zamanda sabırsızlık ve büyük istekle beklediğim şeyden halâ yoksun olmanın verdiği acıyla, potansiyel olarak benim olan birşeye potansiyel olarak sahip olmak için potansiyel olarak iki misli büyüdüğümü hissetmenin, ama yine de ona sahip olamamanın, onun potansiyel olarak başkalarına da ait olduğunu düşünmenin verdiği korkunç acıyla kıvranıyordum. potansiyel olarak bana ait olan birşeyin potansiyel olarak başkalarına da ait olduğu düşüncesine katlanmanın verdiği acı, bu doymak bilmez kıskanç acı öyle bir doluluk hissi veriyordu ki, aşkın yalnızca acı olduğu düşüncesini doğuruyordu, yani doymak bilmez sabırsızlık, kıskanç umutsuzluktu, bu sabırsızlığın yarattığı isyan umutsuzluğun isyanıydı, umutsuzluk kendi çevresinde debelenerek daha da umutsuz hale geliyordu, her umutsuzluk taneciği kendisiyle aynı taneciğe bakışımlı dizilerek bulunduğu durumdan çıkıyor, daha kötü bir duruma düşmek pahasına, eski durumunu parçalayıp yok ediyordu.
(*) la citazione: italo calvino, “ti con zero”, capitolo secondo, 63-64, mondadori, 1995. (**) la citazione/alıntı: italo calvino, “sıfır zaman”, ikinci bölüm, s. 75, traduzione di/çev: şemsa gezgin, marta bertolini, can yayınları, 2001. (***) “sizin anlayacağınız, bu sorunun terimleri basitleştirildikçe zorlaşıyor”
mi piaci silenziosa, perché sei come assente, mi senti da lontano e la mia voce non ti tocca. par quasi che i tuoi occhi siano volati via ed è come se un bacio ti chiudesse la bocca.
tutte le cose sono colme della mia anima e tu da loro emergi, colma d’anima mia. farfalla di sogno, assomigli alla mia anima ed assomigli alla parola malinconia.
mi piaci silenziosa, quando sembri distante. e sembri lamentarti, turbante farfalla. e mi senti da lontano e la mia voce non ti arriva: lascia che il tuo silenzio sia il mio silenzio stesso.
lascia che il tuo silenzio sia anche il mio parlarti, lucido come fiamma, semplice come anello. tu sei come la notte, taciturna e stellata. di stella è il tuo silenzio, così lontano e semplice.
mi piaci silenziosa perché sei come assente. distante e dolorosa come se fossi morta. basta allora un sorriso, una parola basta. e sono lieto, lieto che questo non sia vero.
***
seviyorum susmanı, yokmuşçasına burada
duyarsın uzaktan beni, sesim varmadan sana
yuvalarından kanatlanmış gözlerin, ah sanki
bir öpücükle kapanıp mühürlenmiş o ağzın
ruhumla dolu bütün nesneler, herbir şey gibi
ruhumla yükselirsin yine bütün o şeylerden
ey rüya kelebeğim benim, ruhumsun sen tıpkı
farkınız yok hiç, ha karasevda sözcüğü ha sen
ne güzel şu suskunluğun, uzaklarda gibisin
inilder gibi, kuğurdayan bir kelebek sanki
uzaktan duyarsın beni, sesim ulaşmaz sana
sessizliğinle senin ben de susayım bırak da
ve izin ver sessizliğinle konuşayım senin
bir lamba kadar parlak ve bir yüzük gibi sade
gecesin sanki, suskun ve takımyıldızlarınla
kumaşı yıldızdan sessizliğinin, uzak, duru
seviyorum suskunu, yokmuşsun gibi, uzakta
ve acıyla yüklü, ölüp gitmişsin, öyle gibi
işte o an yeter tek bir sözcük, bir gülümseyiş
uçarım sevinçten, yaşıyorsun diye aslında
(*) è possibile ascoltare qui/dilerseniz şuradan dinleyebilirsiniz. (**) pablo neruda, da “veinte poemas de amor y una canción desesperada”/”yirmi aşk şiiri ve umutsuz bir şarkı”dan. (***) traduzione di/çev: ? [italiano], metin [dall'italiano al turco] (15′lik ölçüyle).
l’arte di scriver storie sta nel saper tirar fuori da quel nulla che si è capito della vita tutto il resto; ma finita la pagina si riprende la vita e ci s’accorge che quel che si sapeva è proprio un nulla.
***
öykü yazma sanatı, yaşamdan anlayabildiğimiz hiçten, geri kalan bütün şeyleri çıkarmayı bilme sanatıdır; ama sayfa sona erdi mi yaşam yeniden başlar ve bir bakarız ki, bildiğimiz şey gerçekten koskoca bir hiçmiş.
(*) la citazione: italo calvino, “il cavaliere inesistente”, capitolo sesto, 68, mondadori, 2009. (**) la citazione/alıntı: italo calvino, “varolmayan şövalye”, altıncı bölüm, s. 66, traduzione di/çev: gül ışık, ada yayınları, 1985.
vivere è cosa molto bella in verità
soprattutto se il tempo è buono
se tanto più sei forte e potente
e la tua mano tiene del pane
se poi la tua coscienza è linda
e candida come neve la tua fronte
non hai paura di te stesso, insomma
non temi nessuno al mondo
hai fiducia nell’amico
attendi giorni migliori, in particolare
e credi nel sereno futuro
soprattutto se il tempo è buono
vivere è bello
e cosa molto bella in verità
***
yaşamak güzel şey doğrusu
üstelik hava da güzelse
hele gücün kuvvetin yerindeyse
elin ekmek tutmuşsa bir de
hele tertemizse gönlün
hele kar gibiyse alnın
yani kendinden korkmuyorsan
kimseden korkmuyorsan dünyada
dostuna güveniyorsan
iyi günler bekliyorsan hele
iyi günlere inanıyorsan
üstelik hava da güzelse
yaşamak güzel şey
çok güzel şey doğrusu
(*) melih cevdet anday, traduzione di/çev: grazia arsan, çeviri, sayı 1, eylül 1979, s. 76-77. (**) müzik: modern jazz quartet, “blues in a minor”.
c’e sopra il mare tutto abbonacciato
il tremolare quasi d’una maglia:
in fondo in fondo un ermo colonnato,
nivee colonne d’un candor che abbaglia:
una rovina bianca et solitaria,
là dove azzurra è l’acqua come l’aria:
il mare nella calma dell’estate
ne canta tra le sue larghe sorsate.
(ıı)
o bianco tempio che credei vedere
del chiaro giorno, dove sei vanito?
due barche stanno immobilmente nere,
due barche in panna in mezzo all’infinito.
e le due barche sembrano due bare
smarrite in mezzo all’infinito mare;
e piano il mare scivola alla riva
e ne sospira nella calma estiva.*
***
(ı)
iyice durgunlaşmış denizde
bir ağdır titreşen sanki: suyun
ta diplerinde yapayalnız sütunlar,
gözler kamaştıran kar beyazı
bir yıkıntı duruyor tek başına
hava gibi suyun da mavileştiği yerde:
türküsünü çağırıyor deniz yazın dinginliğinde
geniş soluğu ile.
(ıı)
ey gün ışığında gördüm sandığım
beyaz tapınak, nerelerde yittin sen?
bir çift kayık kıpırtısız, kapkara,
bir çift kayık kalakalmış sonsuzluğun ortasında.
bir çift tabuta benziyor iki kayık
yitip gitmiş sonsuz denizin bağrında;
usulca kıyıya kayıyor deniz
iç çekiyor yazın dinginliğinde.*
(*) giovanni pascoli, traduzione di/çev: gül ışık, çağdaş eleştiri, sayı 4, haziran 1982, s. 24. (**) gördüm sandığım hayatın. (başlık benim.) (***) müzik: cesaría evora, “tiempo y silencio”, cesaría evora &…
cominciare. sei tu che l’hai detto, lettrice. ma come stabilire il momento esatto in cui comincia una storia? tutto è sempre cominciato già da prima, la prima riga della prima pagina d’ogni romanzo rimanda a qualcosa che è già successo fuori dal libro. oppure la vera storia è quella che comincia dieci o cento pagine più avanti e tutto ciò che precede è solo un prologo. le vite degli individui della specie umana formano un intreccio continuo, in cui ogni tentativo d’isolare un pezzo di vissuto che abbia un senso separatamente dal resto –per esempio, l’incontro di due persone che diventerà decisivo per entrambi– deve tener conto che ciascuno dei due porta con sé un tessuto di fatti ambienti altre persone, e che dall’incontro deriveranno a loro volta altre storie che si separeranno dalla loro storia comune).
*
siete a letto insieme, Lettore e Lettrice. dunque è venuto il momento di chiamarvi con la seconda persona prulare, operazione molto impegnativa, perché equivale a considerarvi un unico soggetto. dico a voi, viluppo non ben discernibile sotto il lenzuolo aggrovigliato. magari poi andrete ognuno per conto suo e il racconto dovrà di nuovo affannarsi a manovrare alternativamente la leva del cambio dal tu femminile al tu maschile; ma adesso, dato che i vostri corpi cercano di trovare tra pelle e pelle l’adesione più prodiga di sensazioni, di trasmettersi e ricevere vibrazioni e moti ondosi, di compenetrare i pieni e i vuoti, dato che l’attività mentale è anch’essa intesa alla massima intesa, vi si può rivolgere un discorso filato che vi comprenda in un’unica bicipite persona. per prima cosa occorre stabilire il campo d’azione o modo d’essere di questa entità duplice che voi costituite. dove porta questa vostra immedesimazione? qual è il tema centrale che ritorna nelle vostre variazioni e modulazioni? una tensione concentrata a non perdere niente del proprio potenziale, a prolungare uno stato di reattività, a profittare dell’accumulazione di desiderio dell’altro per moltiplicare la propria carica? oppure l’abbandono più arrendevole, l’esplorazione dell’immensità degli spazi carezzabili e reciprocamente carezzevoli, la dissoluzione dell’essere in un lago dalla superficie infinitamente tattile? in entrambe le situazioni certamente non esistete che in funzione l’uno dell’altro, ma, per renderle possibili, i vostri rispettivi io devono anziché annularsi occupare senza residui tutto il vuoto dello spazio mentale, investirsi di sé col massimo d’interessi o spendersi fino all’ultimo centesimo. insomma, quello che fate è molto bello ma grammaticalmente non cambia nulla. nel momento in cui più apparite come un voi unitario, siete due tu separati e conchiusi più di prima.
(questo già adesso, quando ancora siete occupati l’uno della presenza dell’altro in maniera esclusiva. figuriamoci di qui a non molto, quando fantasmi che non s’incontrano frequenteranno le vostre menti accompagnando gli incontri dei vostri corpi collaudati dall’abitudine).
*
lettrice, ora sei letta. il tuo corpo viene sottoposto a una lettura sistematica, attraverso canali d’informazione tattili, visivi, dell’olfatto, e non senza interventi delle papille gustative. anche l’udito ha la sua parte, attento ai tuoi ansiti e ai tuoi trilli. non solo il corpo è in te oggetto di lettura: il corpo conta in quanto parte d’un insieme d’elementi complicati, non tutti visibili e non tutti presenti ma che si manifestano in avvenimenti visibili e immediati: l’annuvolarsi dei tuoi occhi, il ridere, le parole che dici, il modo di raccogliere e spargere i capelli, il tuo prendere l’iniziativa e il tuo ritrarti, e tutti i segni che stanno sul confine tra te e gli usi e i costumi e la memoria e la preistoria e la moda, tutti i codici, tutti i poveri alfabeti attraverso i quali un essere umano crede in certi momenti di star leggendo un altro essere umano.
e anche tu intanto sei oggetto di lettura, o Lettore: la Lettrice ora passa in rassegna il tuo corpo come scorrendo l’indice dei capitoli, ora lo consulta come presa da curiosità rapide e precise, ora indugia interrogandolo e lasciando che le arrivi una muta risposta, come se ogni sopraluogo parziale non le interessasse che in vista d’una ricognizione spaziale più vasta. ora si fissa su dettagli trascurabili, magari piccoli difetti stilistici, per esempio il pomo d’Adamo prominente o il modo che hai d’affondare la testa nel cavo del suo collo, e se ne serve per stabilire un margine di distacco, riserva critica o confidenza scherzosa; ora invece il particolare scoperto incidentalmente viene valorizzato oltremisura, per esempio la forma del tuo mento o uno speciale tuo morso nella sua spalla, e da questo suo avvio lei prende slancio, percorre (percorrete insieme) pagine e pagine da cima a fondo senza saltare una virgola. intanto, nella soddisfazione che ricevi dal suo modo di leggerti, dalle citazioni testuali della tua oggettività fisica, s’insinua un dubbio: che lei non stia leggendo te uno e intero come sei, ma usandoti, usando frammenti di te staccati dal contesto per costruirsi un partner fantasmatico, conosciuto da lei sola, nella penombra della sua semicoscienza, e ciò che lei sta decifrando sia questo apocrifo visitatore dei suoi sogni, non te.
dalla lettura delle pagine scritte, la lettura che gli amanti fanno dei loro corpi (di quel concentrato di mente e corpo di quigli amanti si servono per andare a letto insieme) differisce in quanto non è lineare. attacca da un punto qualsiasi, salta, si ripete, torna indietro, insiste, si ramifica in messaggi simultanei e divergenti, torna a convergere, affronta momenti di fastidio, volta pagina, ritrova il filo, si perde. vi si può riconoscere una direzione, il percorso verso un fine, in quanto tende a un climax, e in vista di questo fine dispone fasi ritmiche, scansioni metriche, ricorrenze di motivi. ma il fine è proprio il climax? o la corsa verso quel fine è contrastata da un’altra spinta che s’affanna controcorrente, a risalire gli attimi al recupero del tempo?
se si volesse rappresentare graficamente l’insieme, ogni episodio col suo culmine richiederebbe un modello a tre dimensioni, forse a quattro, nessun modello, ogni esperienza è irripetibile. l’aspetto in cui l’amplesso e la lettura s’assomigliano di più è che al loro interno s’aprono tempi e spazi diversi dal tempo e dallo spazio misurabili.
*
già nell’improvvisazione confusa del primo incontro si legge il possibile avvenire d’una convivenza. oggi siete l’uno oggetto della lettura dell’altro, ognuno legge nell’altro la sua storia non scritta. domani, Lettore e Lettrice, se sarete insieme, se vi coricherete nello stesso letto come una coppia assestata, ognuno accenderà la lampada al suo capezzale e sprofonderà nel suo libro; due letture parallele accompagneranno l’approssimarsi del sonno; prima tu poi tu spegnerete la luce; reduci da universi separati, vi ritroverete fugacemente nel buio dove tutte le lontananze si cancellano, prima che sogni divergenti vi trascinino ancora tu da una parte e tu dall’altra. ma non ironizzate su questa prospettiva d’armonia coniugale: quale immagine di coppia più fortunata sapreste contrapporle?*
***
(başlamak. bunu söyleyen sensin, ludmilla. ama bir hikâyenin kesin olarak başladığı an nasıl saptanabilir? her şey zaten daha önce başlamıştı, her romanın ilk sayfasının ilk satırı daha önceden kitabın dışında zaten olmuş bir şeyden söz eder. ya da gerçek hikâye on ya da yüz sayfa sonra başlayan hikâyedir, ondan önceki her şey yalnızca bir öndeyiştir. insan bireylerinin hayatları tek, kesintisiz bir öykü örgüsü oluşturur, bu örgü içindeki her şeyden bağımsız olarak bir anlamı bulunan bir yaşama parçasını –örneğin, iki insanın, her ikisinin de yazgılarını etkileyecek karşılaşmasını– yalıtma konusunda atılacak her adımda, her iki insanın da kendisiyle birlikte birtakım olaylar, çevreler, başka insanlarla dokunmuş bir örgü getirdiği ve bu karşılaşma sonucunda onların ortak hikâyesinden kopup ayrılacak başka hikâyeler çıkacağı unutulmamalı.)
*
ikiniz, siz iki Okur birlikte yataktasınız. böylece size ikinci çoğul şahıs olarak seslenmenin zamanı geldi, çok ciddi bir işlem çünkü bu, ikinizi tek bir özne saymakla eşit bir iş. buruşuk çarşafın altında oldukça tanınmaz bir düğüm oluşturmuş olan siz, ikinize sesleniyorum. belki de biraz sonra her ikiniz de kendi yolunuza gideceksiniz ve öykü gene erkek sen ile kadın sen arasında gidip gelmek için zahmete girip vites değiştirmek zorunda kalacak; ama şimdi gövdeleriniz, deri deriye, daha cömert daha duyarlı bir ilişki bulmaya, titreşimler, dalgalar alıp vermeye, boşlukları dolulukların arasına sokmaya çalıştığına göre, zihinsel etkinlik bakımından en yüksek düzeyli anlaşma üzerinde anlaştığınıza göre, ikinizi, iki başlı tek bir insan kabul eden açık bir söylem kullanılabilir. her şeyden önce ikinizin oluşturduğu bu çift varlığın eylem ya da varlık alanı saptanmalı. karşılıklı özdeşleşmeyle nereye kadar götüreceksiniz işi? sizin çeşitlemelerinizde yinelenen temel izlek hangisi olacak? kendi gizilgücünüzden hiçbir şey yitirmemek, tepkisellik durumunu uzatmak, kendi elektrik yükünü arttırmak için ötekinin istek birikimini kullanmaya dayanan bir gerilim mi? yoksa kendini bırakışın en yumuşakbaşlısı mı, okşanabilir, bunun karşılığında da okşayan uzamların sınırsız boyutlarını araştırış mı, yüzeyi sonsuz dokunsal bir gölde kendi varlığını eritiş mi? her iki durumda da kuşkusuz birbirinizle ilişkiniz dışında var olmuyorsunuz ama bu durumları olası kılabilmek için karşılıklı benlerinizin kendilerini silmek yerine zihinsel uzamın bütün boşluklarını hiç duraksamadan kaplaması, kendine en yüksek faizle para yatırması ya da son kuruşuna kadar kendini harcaması gerekiyor. kısacası yaptığınız iş çok güzel ama dilbilgisi açısından hiçbir şeyi değiştirmez. en çok birleşmiş bir siz, bir ikinci çoğul şahıs olarak göründüğünüz şu anda bile siz daha öncesine göre daha ayrı, daha kapalı birer sen’siniz.
(şu anda her biriniz yalnızca ötekinin işgali altındayken bu zaten doğru. alışkanlık sınavından geçen gövdelerinizin buluşmasına eşlik eden, birbirleriyle rastlaşmayan hayaletler biraz sonra kafanıza doluşunca ne olacağını düşünün siz.)
*
ludmilla şimdi sen okunuyorsun. gövden, dokunsal, görsel, kokusal, biraz da tatsal tomurların işe karışmasıyla edinilen bilgilerin açtığı kanallar aracılığıyla dizgeli bir okuma altında. işitmenin de rolü var, senin soluksuz kalışlarına, kuş gibi ötüşlerine karşı o da tetikte. senin içinde okuma nesnesi olan yalnızca gövde değil: gövde ancak, hepsi görünür, hepsi şu anda var olmayan ama görünür ve şu anki somut olaylarda ortaya çıkan karmaşık ögeler topluluğunun bir parçası olduğu sürece önemlidir: gözlerinin bulutlanışı, gülüşün, söylediğin sözcükler, saçlarını toplayış yayış biçimin, girişkenliklerin, suskunlukların; kullanım, alışkanlık, bellek, tarihöncesi ve moda ile arandaki sınırda duran bütün işaretler, bütün düzgüler, bir insanın belli anlarda bir başka insanı okumak için kullandığına inandığı bütün o zavallı abeceler toplamı.
bu arada sen de, ey Okur, bir okuma nesnesisin: Öteki Okur şu anda fihriste göz atar gibi senin gövdeni gözden geçiriyor, kimi anlar sanki birden bir şey merak etmiş gibi gövdene başvuruyor, bir karara varamayıp sorguluyor, kendisine sessiz bir yanıt ulaşıncaya kadar bekliyor, sanki her sınırlı denetleme ancak çok daha geniş bir uzamı tanımak açısından kendisini ilgilendiriyormuş gibi. şimdi çok küçük ayrıntılar üzerinde duruyor, belki de küçücük biçemsel kusurlar üzerinde, örneğin gırtlak çıkıntısına ya da başını onun omuz boşluğuna gömüşüne, şimdi onları araya bir marj, bir uzaklık, eleştirel bir çekince ya da şakalı bir yakınlık koymak için kullanıyor; bazan, tam tersine, rastgele bulunuveren bir ayrıntı çok değerli oluyor –örneğin, çenenin biçimi ya da onun omuzunu kendine özgü bir biçimde ısırışın– o bundan hız alıp, a’sından z’sine, tek virgülünü bile atlamadan ardarda sayfalar deviriyor (ikiniz birlikte deviriyorsunuz). bu arada onun seni okuyuş tarzından, fiziksel nesnelliğinden yaptığı metinsel alıntılardan duyduğun doygunluğun içine bir kuşku sızmaya başlıyor: onun okuduğu şey, gerçekte olduğun gibi tek ve bütün olarak sen değilsin, o seni, senin bağlamından koparılmış parçalarını kullanarak, yarıbilincinin yarı karanlığından yalnızca kendisinin tanıdığı hayalet bir yatak arkadaşı yaratıyor kendisine, şifresini çözdüğü şey de bu uydurma konuk, sen değilsin.
âşıkların birbirlerinin gövdelerini (birlikte yatağa girmek için kullandıkları o gövde ve ruh yoğunlaşmasını) okumaları, çizgisel olması açısından, yazılı sayfaların okunmasından ayrılır. herhangi bir yerden başlar, atlamalar yapar, kendi kendini yineler, geri döner, bir şeyin üzerinde durur, eşzamanlı ya da farklı iletilere ayrılır, dallar yeniden birleşir, huzursuzluk anları olur, sayfayı çevirir, yerini bulur, kaybeder. bu işte bir yönün bulunduğu söylenebilir, bir amaca, bir doruğa doğru gidiş ve bu sona ulaşmak için programlanan ritimli evreler, kesimlemeler, motif tekrarları. ama doruk gerçekten bir son mudur? yoksa bu sona doğru yapılan yarışa, ters yöne işleyen, anların akışına karşı yüzen, zamanı geri döndüren başka bir akım karşı mı durur?
insan hepsini bir çizelge ile betimlemek isteseydi, doruğuyla birlikte her öykücüğün üç boyutlu, belki de dört boyutlu bir model oluşturması gerekirdi, ya da hiç model istemez çünkü her deneyim yinelenmesi olanaksız bir şeydir. sevişmek ile okumanın birbirlerine en çok benzedikleri nokta ikisinde de, ölçülebilir zaman ve uzamdan farklı zamanların ve uzamların açılmasıdır.
*
ilk buluşmanın bu şaşkın doğaçlamasında olası bir ortak yaşamın geleceği şimdiden okunuyor. bugün her biriniz ötekinin okuma nesnesisiniz, her biriniz ötekinde yazılmamış olan öyküyü okuyor. yarın ikiniz, Okur ile Öteki Okur, birlikte olursanız, evli barklı bir çift gibi aynı yatağa girerseniz, her biriniz yatağın başucundaki lambayı yakıp kendi kitabınıza gömüleceksiniz; iki koşut okuma yaklaşan uykuya yol arkadaşlığı edecek; ilkin sen, sonra da sen ışığı söndüreceksin; birbirinden ayrılmış evrenlerden geri dönüp, farklı düşler birinizi bir yana birinizi öteki yana çekmeden önce, bütün ayrılıkların silindiği karanlıkta kısa bir an birbirinizi bulacaksınız. ama bu evlilik uyumu görüntüsüne gülme: bundan daha mutlu bir çift imgesi düşünebiliyor musun?**
(*) la citazione: italo calvino, “se una notte d’inverno un viaggiatore”, capitolo settimo, 178-182, mondadori, 2010. (**) la citazione/alıntı: italo calvino, “bir kış gecesi eğer bir yolcu”, yedinci bölüm, ss. 155-159, traduzione di/çev: ülker ince (ingilizcesinden), can yayınları, 1990. (***) müzik: chopin, opus 11, allegro maestoso.
il temporale si sta avvicinando. si ode distintamente il rumore del tuono. hai ragione, mai si abita in questa città. metti in ordine la tua stanza, metti le parole in ordine alfabetico, cosa dice la gente! devi andare via, non lo so. ma deve lasciare i fuori, la speranza, il dolore, il lutto, il cuore e la lacrima sul tavolo. questi non sono i nostri giocattoli.
(ecco la canzone… i fiammiferi sono nella scatola.)
***
yaklaşmakta sağanak. açık seçik duyuluyor gökgürültüsünün uğultusu. haklısın, asla yaşanmaz bu şehirde. odanı topla, kelimeleri alfabetik sıraya koy, elâlem ne der! çekip gitmeli misin, bilmiyorum bunu. ama çiçekleri, umudu, sızıyı, ölüm acısını, kalbi ve gözyaşını masaya bırakmalı. bunlar bizim oyuncaklarımız değil.
(işte şarkı… kibritler kutunun içinde.)
(*) müzik: concha buika, “volver, volver”, la niña de fuego.
